Ransomware to typ złośliwego oprogramowania, które atakuje dostępność danych. Współczesne wersje ransomware to zaawansowane systemy kryptograficzne, wykorzystujące algorytmy szyfrowania symetrycznego i asymetrycznego do modyfikacji plików ofiary. Nowoczesne zagrożenia ransomware to wielomodułowe platformy, które potrafią prowadzić rozpoznanie sieci, eskalować uprawnienia i eksfiltrować dane przed zaszyfrowaniem.

Wektory ataku i faza inicjalna

Proces infekcji zazwyczaj rozpoczyna się od wykorzystania jednej z trzech głównych luk w zabezpieczeniach organizacji: phishingu, który wykorzystuje socjotechnikę do uruchomienia złośliwego kodu, podatności w usługach zdalnego dostępu, takich jak RDP lub luki w bramkach VPN, oraz ataków na łańcuch dostaw, gdzie hakerzy infekują legalne oprogramowanie, które następnie dystrybuuje złośliwe oprogramowanie do infrastruktury klientów podczas aktualizacji.

Dlaczego tradycyjny backup nie gwarantuje bezpieczeństwa przed ransomware?

Współczesne grupy hakerskie, takie jak LockBit i BlackCat, stosują model Human-Operated Ransomware. Po uzyskaniu początkowego dostępu do sieci, hakerzy poświęcają średnio od kilku dni do kilku tygodni na penetrację systemu przed uruchomieniem szyfrowania. W tym czasie identyfikują i neutralizują systemy tworzenia kopii zapasowych.

Przestępcy często umieszczają złośliwe oprogramowanie w systemie na długo przed jego uruchomieniem. W sytuacji, gdy to oprogramowanie pozostaje uśpione przez miesiąc, a zasady tworzenia kopii zapasowych przewidują nadpisywanie danych co dwa tygodnie, wszystkie dostępne punkty przywracania zawierają już zainfekowane pliki. Próba przywrócenia systemu skutkuje ponowną infekcją, czyli odtworzeniem środowiska wraz ze złośliwym oprogramowaniem, które natychmiast blokuje dostęp.

Kiedy haker zdobędzie uprawnienia administratora domeny, zamiast szyfrować stacje robocze, priorytetem staje się dla niego przejęcie kontroli nad konsolą zarządzającą kopiami zapasowymi. To strategiczny ruch, który pozwala na głębsze i trwalsze przejęcie kontroli nad infrastrukturą ofiary.

Przechowywanie kopii zapasowych na zasobach sieciowych, takich jak NAS przez protokół SMB/NFS, które są stale widoczne i mapowane w sieci, stanowi poważny błąd techniczny. Nowoczesne oprogramowanie ransomware wyposażone jest w moduły skanujące sieć w poszukiwaniu otwartych udziałów. W sytuacji, gdy serwer backupu jest w stanie „zobaczyć” stację roboczą, zainfekowana stacja robocza, działająca z uprawnieniami administratora, uzyskuje możliwość „zobaczenia” backupu i zaszyfrowania go, traktując go jak każdy inny plik.

Systemy Immutable Storage zyskują na popularności jako odpowiedź na rosnące zagrożenia związane z ransomware i innymi atakami cybernetycznymi. Dzięki architekturze WORM, dane są chronione przed nieautoryzowanymi zmianami i usunięciem, co zapewnia integralność backupów i możliwość odzyskania danych w przypadku ataku. Implementacja takiego rozwiązania stanowi ważny element strategii bezpieczeństwa każdej organizacji, minimalizując ryzyko utraty danych i przestojów w działalności.

Eksfiltracja i niszczenie mechanizmów odzyskiwania

Dzisiejsze ataki typu „Double Extortion” rozpoczynają się od potajemnej eksfiltracji danych (często za pomocą narzędzi takich jak Rclone), poprzedzającej fazę szyfrowania. Celem jest szantażowanie ofiary groźbą ujawnienia poufnych informacji, jeśli posiada ona sprawne kopie zapasowe. Równocześnie, ransomware przeprowadza szereg działań mających na celu utrudnienie lokalnego odzyskania danych. Wykorzystywane są polecenia systemowe do usuwania migawek woluminów, modyfikacji rekordów rozruchowych oraz wyłączania usług Windows Recovery Environment, co znacznie ogranicza możliwość szybkiego przywrócenia systemu do działania bez zewnętrznych kopii zapasowych typu off-site.

Monitoring zagrożeń w czasie rzeczywistym

W celu monitorowania globalnego krajobrazu zagrożeń, warto korzystać z serwisu Ransomware.live, agregatora danych z leak sites w Darknecie. Umożliwia on administratorom śledzenie w czasie rzeczywistym aktywności grup ransomware, takich jak Qilin czy LockBit, a także weryfikację, czy partnerzy biznesowi lub firmy z łańcucha dostaw nie figurują na listach ofiar wycieków danych.

Warto również pamiętać o inicjatywie NoMoreRansom.org, będącej wspólnym projektem Europolu, policji z różnych krajów oraz firm z branży cyberbezpieczeństwa, takich jak Kaspersky i McAfee. Ta platforma stanowi swoiste „pogotowie” dla ofiar ransomware, oferując największą na świecie bazę darmowych dekryptorów, czyli narzędzi do odblokowania zaszyfrowanych plików. Zanim zdecydujesz się zapłacić okup, koniecznie sprawdź NoMoreRansom.org. Istnieje spora szansa, że specjaliści od bezpieczeństwa znaleźli już lukę w kodzie wykorzystanego wirusa i udostępnili darmowy klucz. Narzędzie „Crypto Sheriff” pozwala na przesłanie zaszyfrowanych plików lub notatki od hakerów, co umożliwia automatyczne rozpoznanie wirusa i sprawdzenie dostępności bezpłatnego dekryptora.

Studium przypadku: Najgłośniejsze ataki, które zmieniły krajobraz cyberbezpieczeństwa

Smyk (Marzec 2025) – ,,W godzinach wieczornych, nasza firma padła ofiarą ataku złośliwego oprogramowania szyfrującego, który wpłynął na działanie części systemów informatycznych SMYKa. Ze względów bezpieczeństwa podjęliśmy decyzję o ich wyłączeniu do czasu pełnego wyjaśnienia zaistniałej sytuacji.’’ 

Urząd Miejski w Wadowicach (Październik 2025) – „W wyniku cyberataku osoby nieuprawnione mogły uzyskać dostęp do danych osobowych mieszkańców Gminy Wadowice. Naruszenie to stwarza ryzyko związane przede wszystkim z kradzieżą tożsamości. Dlatego prosimy o zachowanie szczególnej ostrożności poprzez weryfikację osób, które do Państwa dzwonią z numerów, których nie znacie. Zalecamy również zmianę haseł do wszystkich możliwych kont – szczególnie do kont bankowych oraz do monitorowania operacji na tych kontach i sprawdzanie czy nie złożono na Państwa dane wniosków kredytowych.”

Jaguar Land Rover (Wrzesień 2025): Atak grupy Hellcat; kradzież 350 GB danych projektowych i paraliż linii produkcyjnych w Wielkiej Brytanii.

ALAB Laboratoria (2023) Wyciek  wyników badań medycznych wraz z numerami PESEL. Przestępcy opublikowali dane w sieci, gdy firma odmówiła zapłacenia okupu.

Colonial Pipeline (2021) Operator największego rurociągu paliwowego w USA musiał wyłączyć systemy operacyjne, co doprowadziło do paniki na stacjach benzynowych i niedoborów paliwa na Wschodnim Wybrzeżu. Firma zapłaciła okup w wysokości 4,4 miliona dolarów, ale straty wizerunkowe i operacyjne były wielokrotnie wyższe.

Jak wygląda żądanie okupu

Po zakończeniu szyfrowania przez ransomware, w każdym folderze zainfekowanego systemu może pojawić się plik tekstowy z żądaniem okupu. Typowa wiadomość informuje ofiarę o zaszyfrowaniu sieci i systemów, a także o kradzieży wrażliwych danych. Cyberprzestępcy grożą publikacją skradzionych informacji, jeśli ofiara nie nawiąże kontaktu i nie zapłaci okupu. Wykradzione dane mogą obejmować dane osobowe pracowników, mapy sieci z poświadczeniami, informacje finansowe oraz schematy techniczne. Wiadomość ostrzega przed modyfikowaniem plików lub używaniem narzędzi firm trzecich, które mogą trwale uszkodzić dane. Instrukcje dotyczące kontaktu z przestępcami zazwyczaj obejmują pobranie przeglądarki Tor i przejście do określonej domeny w celu negocjacji. Komunikacja może odbywać się wyłącznie za pośrednictwem strony internetowej w sieci Tor, aby uniknąć wykrycia przez organy ścigania.

Podsumowanie

Ostateczna odporność firmy na cyberataki zależy od tego, jak szybko przejdziemy od reaktywnego „gaszenia pożarów” do proaktywnego zarządzania ryzykiem. Skuteczna obrona to proces ciągły, obejmujący zarówno zaawansowaną kryptografię, jak i procedury odpowiedzi na incydenty (Incident Response). Pamiętajmy: w walce z ransomware wygrywają te organizacje, które potrafią udowodnić napastnikowi, że koszt ataku przewyższa potencjalny zysk z okupu, a odzyskanie systemów z niezmiennych kopii zapasowych jest szybsze i bezpieczniejsze niż jakakolwiek forma negocjacji z przestępcami.

Kluczową kwestią w zapewnieniu odporności firmy na cyberataki jest transformacja od reaktywnego podejścia do proaktywnego zarządzania ryzykiem. Efektywna ochrona to nieustanny proces, który łączy zaawansowane metody kryptograficzne z dobrze opracowanymi procedurami reagowania na incydenty. W kontekście walki z ransomware, sukces osiągają te organizacje, które demonstrują napastnikom, że koszty ataku przewyższają potencjalne korzyści z okupu, a przywrócenie systemów z bezpiecznych kopii zapasowych jest szybsze i bardziej opłacalne niż negocjacje z cyberprzestępcami.